Мэндчилгээ

Нийслэлчүүддээ “Улс тунхагласан”-ы баярын мэндийг хүргэе!

1920-иод оны үеэс эхлэн зун нь сонгууль болж, улс төрөө эмхлэн байгуулж, улмаар Монгол Улсаа тунхаглах төрийн анхны шийдвэр гарч байсан. Арваннэгдүгээр сард тохиодог энэхүү баяр нь бидний өвөг дээдсийн маань сэдэж, хийж, бүтээж байсан олон сайн арга хэмжээний зөвхөн нэг нь л юм.
Хэдийгээр сонгуулийн үйл ажиллагаа дуусч амжаагүй ч нийт улаанбаатарчууддаа “шинэ нийгмийн уур амьсгал, шинэ харилцаа, шинэ тогтолцоогоо тунхаглах” бололцоо олгож, сонгуульд идэвхтэй оролцож, саналаа өгөөрэй гэж уриалж байна. Сонгогчид маань орон нутгийн сонгуульд хэдий чинээ идэвхтэй, сайн оролцож саналаа өгнө, төдий чинээ хамгийн үр бүтээлтэй, хамгийн хариуцлагатай, хамгийн эх оронч сэтгэлгээтэйгээр “Улс тунхагласан”-ны баяраа тэмдэглэн өнгөрөөх болно.

Та бүхэнд ажлын амжилт, аз жаргал, сайн сайхан бүхнийг хүсье.
Нэр дэвшигч Даваадоржийн ГАНБОЛД

Да.Ганболд: Социализмын үеийн дарангуйллыг өөрчлөхөд Хан-Уул дүүргийн сонгогчид салхи орууллаа

Өнөөдөр 10 цаг 21 минут
НИТХ-ийн Хан-Уул дүүргийн 13-р тойрогт нэр дэвшээд байгаа Даваадоржийн Ганболдтой уулзаж ярилцлаа.

-Аравдугаар сарын 12-нд болж өнгөрсөн орон нутгийн сонгууль бас л будлиантай болж өнгөрлөө. Саналын хуудасыг тоолох уу, эс тоолох уу гээд. Ингэж будлиантуулаад байдаг гол шалтгаан юунд байна вэ?
-Аливаа ажлыг хүн л зохион байгуулдаг. Зохион байгуулж бай­гаа хүмүүс дунд янз бүрийн ашиг сонирхолтой, явцуу бодолтой, дээрээс нь ажлаа хийх угийн чад­вар муутай хүмүүс ажиллаад бай­на. Энэ дутагдлаас болж сон­гуу­лийг дахин дахин буд­лиан­туулж байна. Бид өндөр хөг­жилтэй, соёлтой улс орнуудын тухай ярь­саар л байдаг. Тухайл­бал, АНУ. Биднийг энд будилж байх хооронд тэнд ерөнхийлөгчийн сонгууль болоод өнгөрлөө. 300 гаруй сая хүн амтай улс орны иргэд сонгуулиа хэзээ, хэнд ямар зарчмаар өгөхөө мэдэж байдаг. Сонгууль өгөх хуга­цаа дуусмагц, нэг цаг болоогүй байхад АНУ битгий хэл дэлхий даяар хэн ялж, хэн ялагдсан тухай мэдээлж байна. Үр дүн нь ямар нэгэн маргаангүй, асуудалгүй бүх зүйл хууль ёсны дагуу болж өндөр­лөөд, нэг нэгэндээ баяр хүргээд дуусгаж байна. Гэтэл гурван сая хүрэхгүй хүн амтай, нэг сая гаруй­хан сонгогчтой ийм жижиг улс хичнээн сар будилж байна. УИХ-ын зуны сонгуулийн будлиан одоо хүртэл дуусаагүй явж байна. Сар гаруй хугацааны өмнө болж өнгөр­сөн орон нутгийн сонгууль ч өнөө­дөр бөөн будлиан хэвээрээ. Буд­лиантуулж байна гэдэг эцсийн дүндээ манай монголчуудын байж байгаа байдал төр, засгийн хариуц­лагатай албан тушаалтнуудын томилогдож очоод ажиллаж байгаа хүмүүсийн нүүр царай ямархуу байгаа нь харагдаж байна. Буд­лиантуулах, саатуулах, үймүү­лэх сонирхолтой нэг хэсэг хүмүүс байна, хоёрдугаарт, тоглоомын дүрэм нь ойлгомжгүй. Яагаад гэвэл хуулийг хэн дуртай нэг нь уншиж өөрийнхөө ойлгосон тэр ойлгол­тоороо тайлбарлаад янз бүрийн буруу, зөв үйлдийг хийж болж байна. Хууль тогтоох ажиллагаа харьцангуй залуу байгаа хэдий ч тэнд сонгогдоод ажиллаж байгаа хүмүүс нь баталж байгаа хууль тогтоомжоо хүмүүсийн амьдралд хэрхэн хэрэгжих вэ, амьдралд ямар нэгэн тохиолдол үүсэхэд тэр хууль нь нийцэх үү, үгүй юу гэдгийг мэдэрч хуулиа гаргаж чадахгүй байна. Хууль нь хоёрдмол утга санаатай. Тухайлбал, Хан-Уул дүүргийн сон­гуулийн хувьд харамсахаас өөр зүйлгүй. Нийслэл гэдэг чинь нэг том айл. Гэхдээ тус тусдаа тойрогтой, сонгогчидтой, нэр дэвшигчтэй. Өөр хоорондоо өрсөлддөггүй засаг захиргааны нэгжүүд явж байна. Тухайн дүүрэг нь ирцээ бүр­дүүлээд дүнгээ гаргаад, нэг нь ялаад нөгөө нь ялагдчихаад байхад саналын хуудсыг нь тоолно, тоо­лохгүй гээд бөөн чирэгдэл болгож, нийслэлийг тэр аяар нь хоморгон дахин сон­гууль эхлүүлнэ гэдэг утгагүй зүйл. Дээд шүүхийн тайлбар гараад байхад шийдвэрлэж чад­даггүй. Өөрөөр хэлбэл, хууль нь өөрт сонирхолтой байвал дагаж мөрд­дөг. Сонирхолгүй байвал дагаж мөрддөггүй ийм л юм болоод байна. Нөгөө талаар манай иргэд иргэнийхээ эрх үүргийг бүрэн дүүрэн хэрэгжүүлж чадахгүй, шаард­­лага тавьдаггүй, ухамсаргүй, боловсролгүй, манай тойргоос хэн нэр дэвшиж гарлаа гэдгийг ч мэдэх­гүй явж байдаг.
-Хан-уулчууд маань өнгөрсөн орон нутгийн сонгуулиар 51,7 хувь буюу хамгийн идэвхтэй саналаа өгцгөөсөн. Дахиад хэр өгөх бол?
-Далдыг хараад тэдэн хувь өгнө гэж хэлж мэдэхгүй байна. Өнөөдөр ийм төр, засагтай, ийм хууль хэрэг­жүүлэгч байгууллагатай, төр засгаас нэгэнт ийм шийдвэр гарч байгаа үед иргэ­нийхээ үүргийн дагуу арван­нэг­дүгээр сарын 30-ны өдөр нийт иргэд маань дахин ирж саналаа өгнө гэдэгт итгэж байна. Одоо хүчин төгөлдөр байгаа хуулиндаа захи­рагдаж, урьд өмнө өгсөн тэр сонгол­тоо эрх, үүргээрээ баталгаа­жуу­лаач гэж хэлмээр байна. Тэгэхгүй бол орон нутагт хууль хэрэгжүүлэх, эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх бай­гуул­лага чинь сонгогдож чадахгүй, цаашлаад дүүргийн, тухайн хорооны өдөр тутмын амьдралд өч төчнөөн саад бэрхшээл учрах болоод байна гэдгийг л ойлгох хэрэгтэй л дээ.
-Ирц нь 50 хувиас дээш бүрд­сэн сонгогчдын саналын хууд­сыг хүчингүй болгоно гэдэг сонгогчдыг доромжилсон хэрэг гэж ойлгож болох уу?
-Болно. Доромжлохоор барах­гүй. Яагаад гэвэл тэд сонгогдохдоо дандаа ард түмний нэрийг барьж явдаг. Ард түмний төлөөлөгч, ард түмнээс сонгогдлоо, ард түмний сайн сайхны төлөө гэж. Гэтэл үнэн чанартаа ард түмний нэрээр гарч ирчихээд эргээд бүх төрийн ме­ханизм, хууль тогтоомж, төрийн бүх шатны эрх мэдлийг явцуу хэсэг бүлэг хүмүүс өөрсдийнхөө эрх ашгийн сонирхолд илүү нийцүүлэн ашиглаж, ажиллаж байна. Энэ нь доромжилж байгаагийн хэлбэр. Тэртээ тэргүй ард түмэн юу ч хийж чадахгүй, биднийг халж сольж чадахгүй, нэгэнт харанхуй хар массыг элэг бариад гараад ирсэн юм чинь цаашид хичнээн ч жил мунхруулж, хуурч, мэхэлж чадна гэ­сэн арчаагүй бодолтой хүмүүсийн хийж байгаа ажил шүү дээ. Энэ байдлыг өөрчлөхийн тулд ард иргэд өөрсдөө эрх мэдэлтэй, тө­рийн удирдлагуудыг сольё гэсэн үедээ сольж чаддаг, сонгох цагтаа сонгож чаддаг тийм л ард түмэн байх хэрэгтэй. Дөрвөн жилд нэг л удаа эрхээ эдэлдэг, өөрийгөө хүнд­лүүлдэг, тоолгодог, Монгол Улсын эзэд нь бид байна гэдгийг харуулах хэрэгтэй л дээ.
-Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулна гэж байсан. Өөрчлөлт хийгдсэн үү, эсвэл хуучин хуу­лиараа хүчин төгөлдөр явах гэж байна уу?
-Хууль батлагдаж амжаагүй байгаа. Энэ долоо хоногт бат­лагдаж амжих уу, үгүй юу гэдгийг мэдэхгүй байна. Хуучин хууль одоог хүртэл хүчин төгөлдөр. 50 хувийн босготой хуулиараа сонгууль явагдана.
-Хэрэв сонгогчдын ирц 50 хувийнхаа босгыг давж чадахгүй бол яах вэ?
-Дахиад л сонгуулиа зарлаад, дахиад л санал хураалт явагдана ш дээ.
-Жонхуурсан сонгуулийн хо­роо­ныхны ажлаа явуулж чадах­гүй байгаа арчаагүй байдлаас ард түмэн үнэхээр залхаж байна. Цаашид яаж будлиангүй явуулж сурах вэ?
-Ардчилал хөгжиж бэхжихийн хэрээр л улс орон хөгждөг. Төрийн хууль нь хэрэгждэг. Эх орны хөгж­лөөр ард түмэн нь хождог, бүх шатны сонгууль, хурлууд нь бодит ном ёсоор явагддаг байх ёстой л доо. Саналын хуудсыг буруу зөв тоолдоггүй, луйварддаггүй, хайрц­гийг нь хулгайлдаггүй, зөөдөггүй, гэрлээ унтраадаггүй байх юм бол сонгууль ямар ч будлиангүй болно. Бүх юм эмх цэгцтэй болж дуусна. Ард түмэн ч залхахгүй. Тэрнийхээ хэрээр улс эх орон маань ч хөгжинө. Тэгээд дээр нь ард түмэн юмаа мэдэж, сонголтоо хийж чаддаг байх хэрэгтэй. Түүнээс биш өнөөдөр жижиг аар саархан гарын бэлэг өгөх, нэг удаа хоолонд оруулсанд, эсвэл хэдэн төгрөг өгсөнд нь хуур­таж сонголтоо хийж байгаа бол үүнийг ардчилсан сонголт гэж хэлэхгүй. Ядуу зүдүү амьдралтай, боловсрол муутай хүмүүсийн хүнд байдал дээр нь дөрөөлж, хууран мэхэлж сонгуулийг явуулж, нөгөөх нь өгдөг тийм үйл ажиллагааг ухамсартай сонгууль, сонголт бол­лоо гэж хэлж болохгүй л дээ. Аль ч улс орны нийт хүн амын 60-70 хувь нь сонгуулиа өгч эрхээ эдэлж байж сая тэр нь жинхэнэ утгаараа ард­чилсан сонголт болж чаддаг. Өнөөдөр манай Монголын бүх шатны сонгууль гадна хэлбэрээрээ ардчилсан чөлөөт сонгууль гэж яригдаад байгаа боловч улс төрийн утга агуулгаараа болж чадахгүй байна. Энд хоёр талын хариуцлага харагдаж байна. Нэгдүгээрт, ард түмний нэрийг бариад хэн сонгог­доод байгаа, хоёрдугаарт, энэ хүмүүсийг сонгоод байгаа, өөрөөр хэлбэл, сонгож байгаа ард түмэн чинь өөрөө хариуцлагаа хүлээж байна. Тэр хариулцлагаа хүлээхдээ хүүхэд шиг сандал өргөөд өрөөний буланд зогсох биш, өөрийнхөө бие махбодь, амьдрал, авч буй цалин, идэж ууж байгаа хоол хүнс энэ бүх зүйлүүдээр хариуцлагаа хүлээж байна ш дээ. Тэрийгээ ухамсарлаж ойлгож чадахгүй байна. Чөлөөт сонголтыг одоо хүртэл манай ард түмэн бүрэн дүүрэн хийж сураагүйн нэг илрэл гэж бодож байна.
-Бид ардчилал гэж яриад л байдаг. Гэтэл улс эх орны маань хөгжил цэцэглэлт урагшаа нэг л олигтой явж өгөх­гүй байгаа юм шиг. Энэ байдалд нэг намын 80 гаруй жилийн хуга­цаанд удирдсан удирдлага нө­лөөлж байна гэж үзэж болох уу?
-Нөлөөлөлгүй яахав. Улс төр, нийгэм, эдийн засаг, туулж өнгө­рүүлж ирсэн амьдралын зам, хү­мүү­сийн оюун ухаан, сэтгэхүй заа­вал нөлөөлнө. Өнөөдөр, бидэнд тулгараад байгаа сайн, муу тэр бүх зүйлүүдэд нөлөөлж байна. Сон­гуультой холбож ярихад хуучин системийн үед бүх хүн сонгуульд оролцох эрх мэдэлгүй байлаа. Аажим аажмаар нийгэм, улс орон хөгжихийн хэрээр хүмүүсийн мэд­лэг чадвар, ухамсар, хөрөнгө чи­нээ­тэй хүмүүсийн тоо нэмэгдэнэ. Тэр нь сонгох болон сонгогдох эрхийг нь өргөжүүлж өгдөг. Дээр үед 45 настай хүн л сонгуульд оролцох эрхтэй байсан. Дараа нь 30, 28 настай болж, одоо 18 настай хүмүүс сонгуульд оролцох эрхтэй болоод байна. Бүр 19-р зууны эхээр эмэг­тэйчүүд улс тө­рийн томоохон тэмц­лийг хийж байж санал өгөх эрхтэй болж байсан түүхтэй. Яагаад гэвэл нийт хүн амын тэн хагас нь эмэг­тэйчүүд эзэлж байсан учраас тэр.
-Өнөөдөр Монголын залуу­чууд шинэ нийгмийн хөгжлийн систем, шинэ удирдлага, амьд­ралын шинэ орчинг хүсээд байна л даа. Ийм нөхцлийг бүр­дүү­лэхийн тулд төрөөс болон нийс­лэл дүүргүүдээс ямар ямар арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүл­бэл зохистой вэ?
-Ер нь энэ өөрөө нэг их улсын нууц биш ш дээ. Төр өөрөө иргэний төлөвшил, хөгжилд анхаарал хан­дуулж, бодлогоо хэрэгжүүлж, наад захын амьдралын төвшинг хангах үүрэгтэй байдаг. Энэ төвшинээс доош унагаахгүй байх үүргийг авч явдаг. Тэр төвшин хэдий чинээ өндөр байна төдийчинээ хүмүү­сийн амьдрал ахуй сэтгэл санаа хангалуун байдаг. Жишээлбэл, радио телевизээр байр орон сууц, машин тэрэг, сургууль цэцэрлэг гээд юу л бол юуг сурталчилж байна. Нэг үеэ бодвол нийлүүлэлт сайн, хомс­дол бага болсон ч монголчууд тэр рекламдаад байгаа бараа бүтээг­дэхүүн, үйлчилгээнээс хүртэж ча­дах­гүй, орлогын эх үүсвэр байхгүй байна. Нүдээрээ харж байхад цөөхөн тооны баячуудын амьдрал, жирийн ард иргэдийн хооронд том ялгаа гарчихлаа. Төрийн үүрэг бол энэ том зөрүүг багасгах ёстой. Наад зах нь нийтийн зам тээврийн үйл­чилгээ, эмнэлэг, спортын талбай, ногоон бүс зэрэг жирийн иргэдэд хүрч очих ёстой.
Захын гэр хорооллуудад амь­дарч байгаа айл өрх төрийн ямар ч менежементгүйгээр амьдралаа үргэлжлүүлж байна. Зүгээр л урс­галаараа. Нэг айлын хашааны хажууд өөр айл нүүж ирээд хашааны шон залгаж хатгаад л барьж бууна. Тэнд зам, эмнэлэг, сургууль, үйл­чил­гээний төв барьж байгуулах ёстой гэдгийг нийслэл, дүүргийн удирдлагууд хэзээ ч тооцоолж ажлаа хийдэггүй. Борооны ули­ралд, үер усны жалганы ам дээр бууж болохгүй шүү гэж ганцхан хэлдэг зүйлтэй. Бууж байгаа хүмүүс нь мэдлэг боловсрол муу учраас буучихдаг. Үер болоод гэр орон нь юу ч үгүй урсаад явчихдаг. Үерийн дараа хэсэг бужигнаж тав, арван айл нүүлгэдэг. Үүнээс өөр зохи­цуу­лал­тын ажил хийдэггүй. Сонгогдоод гарсан хүмүүс тухайн хороо, дүүр­гүүдэд нийтийг хамарсан маш олон ажлыг хийж зохион байгуулах ёстой юм, уг нь. Гэтэл Христын сүмээс өөр хүмүүсийг олноор нь цуглуулаад янз бүрийн арга хэмжээ зохиох улаан булан байхгүй байна. Тийм л орчинд амьдарч байна. Энэ нь өөрөө дараа дараачийн гинжин урвалын зарчмаар муу сөрөг ха­рил­цаа, шинж төлөвийг бүрдүүлж улам дархлаажуулж байна. Төр, засаг ийм зүйлүүдийг анхаарч ажиллах ёстой.
-Шаардагдаад байгаа эдгээр ажлуудыг хийхэд хөрөнгө мөнгө хэр билээ?
-Өнөөдөр асар их хэмжээний төсөв мөнгөний бололцоо нийслэл, дүүргийн удирдлагуудад байна. Согогтой зүйлүүд хараг­даж байгаа хэдий ч байгаа хуу­лийнхаа хүрээнд өч төчнөөн олон зүйлийг шийдэх боломж байна. Даанч хийдэггүй албадуудтай. Яагаад гэвэл нийслэл дүүргүүдэд сөрөг хүчин байхгүй. Ард иргэд нь сонгуульд яаж оролц­соноороо ямар ач холбогдолтой байх вэ гэдгээ мэддэггүй. Нэг удаа сонгууль өгсөн. Одоо болно гэсэн байдлаар хандаж байгаа нь бас л учир дутаг­далтай. Гэтэл 90 хувь нь бидний эргэн тойронд амьдарч байгаа хороо хорон, гудамж дүүр­гийн хүрээнд явагдаж байна. Энэ бүг­дийг сүүлийн 20-иод жил халагд­даггүй дархлаатай хэдэн дарга нар удирдаад ирлээ ш дээ. Тэд нар өөрсдөө овоо хөөрхөн түнтий­чихсэн. Маш их эрх мэдэлтэй бол­чих­сон, зан ааш нь хувирчихсан, ямар ч шүүмжлэлийн үгийг авдаггүй, иргэдийн гомдол, чирэгдлийг ер­дөөсөө барагдуулж шийдэж өгдөг­гүй. Иргэд нь өөрсдөө болохоор ийм л байх ёстой гээд ойлгочихсон. Ханддаг газар нь Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, УИХ, Засгийн газар гэж боддог. Гэтэл үгүй. Гурван шатны удирдлагын хамгийн доод шат болох дүүрэг, нийслэлээс хийж эхлэх хэрэгтэй. Хан-Уул дүүр­гийнхэн өнгөрсөн орон нутгийн сонгуулиар Ардчилсан намыг сон­гос­ноороо 1990-ээд онд бугалж байсан социализмын үеийн да­ран­гуйллын системийг өөрчлөхөд ямар ч байсан салхи оруулж ирлээ. Ийм хөдөлгөөн оруулж, амилуул­сан шиг яг тийм хөдөлгөөн бусад нийс­лэл дүүргүүдэд дутагдаад байна.
-НИТХ-ийн Хан-Уул дүүргийн 13-р тойрогт нэр дэвшигчийнхээ хувьд хийхээр төлөвлөөд байгаа ямар ажлууд байна?
-Он гаргаад хийхээр төлөв­лө­сөн ажил байгаа. Биокомбинат, Сонгинод амьдарч байгаа ай­луу­дад үйлчилгээг ойртуулах зорил­гоор түлээ, нүүрсний захыг бий болгох талаар судалсан. Тэдний өдөр тутмын ахуй амьдралд хэрэг­цээтэй үйлчилгээ юм. Хаа байсан хотын зүүн зүгт байдаг Цайз захаас очиж түлээ, нүүрс авахад хэцүү. Цаг хугацаа, мөнгө төгрөг, машин тэрэг гээд зардал маш өндөр гарна. Хэрэв тэнд түлээ нүүрсний зах байгуулбал их зүйл хэмнэгдэнэ. Түүнээс гадна Биокомбинат, Шу­вуун фабрик болон Сонгино руу төмөр замыг ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна. Туул голын эрэг хөвөөгөөр байгаа элс, хайрга чулууг том даацын ачааны вагоноор зөөж тээвэрлэх хэрэгтэй. Мөн нүүрсийг тээвэрлэх боломжтой юм. Энэ бол хийж болох наад захын ажлууд.
-Танд амжилт хүсье.
Л.Эрдэнэчимэг